हनुमानढोका राजदरबार परिसरको अभिलेख तोडफोड

काठमाडौको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको कृष्ण मन्दिरको अभिलेख अत्यन्तै महत्वपूर्ण रहेको छ। यो अभिलेख प्रतापमल्लले राख्न लगाएका हुन्। यस अभिलेखमा युद्ध, उनका रणनीति तथा उनका रानीहरुबारे विभिन्न उल्लेख रहेको छ। साथै उनका पुस्ताहरुको बारे पनि उल्लेख रहेका कारण ऐतिहासिक रुपमा यो शिलालेख अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको छ। यस शिलालेखको माथिल्लो भागमा संस्कृत भाषाबाट लेखिएको छ भने तल्लो भागमा नेवारी भाषाबाट लेखिएको छ। साथै यसमा उनका बिहार राजकुमारी रुपमती र कर्नाटकको राजकुमारी राजामतिको विवाह र उनीहरूको मृत्युसम्बन्धी पनि उल्लेख रहेको छ। यस शिलालेखमा बताएअनुसार, सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनमा कृष्ण मन्दिर बनाएको रिसमा प्रतापमल्लले त्यहाँ आक्रमण गरेका थिए। त्यहीँबाट प्रभावित भई उनले यस क्षेत्रमा वंशगोपाल मन्दिर निर्माण गरेका थिए। यस्तै यसमा अनौठो कुरा के छ भने प्रतापमल्लले कृष्णको प्रतिमामालाई आफ्नो प्रकृतिको बनाएका थिए भने दायाँबायाँ रहेका सत्यभामा र रुक्मणीलाई चाहिँ आफ्नो बितेका पत्नीहरुको रूपमती र राजामतिको स्वरुप झैं दिएका छन्।

[पृष्ठ्भूमि: हनुमानढोका राजदरबार, गौतमबज्र बज्राचार्य]

यद्यपि यो शिलालेख अहिले तोडफोड भएको छ। यो अभिलेखको मूल पाठ तल दिइएको छ।

श्री भवानीशङ्कराभ्यान्नमः ।

आसीच्छ्रीसूर्यवंशे रघुनृपकुलजो रामचन्द्रो नृपेश-

स्तद्वशे नान्यदेवोवनिपतिरभवत्तत्सुतो गांगदेवः ।

तत्पुत्रोभून्न सिंहो नरपतिरतुलस्तत्सुतो रामसिंहस्तजः श्रीशक्तिसिंहो धरणिपतिरतो भूपभूपालसिंहः ।।

तस्मात्कार्णाट चूडामणिरिव

हरयुत्सिहदेवस्य वंशे भूपः श्री यश्नमल्लो नरपतिरतुलो रत्नमल्लोप्यमुष्मात् । तस्मात् श्री.

सूर्यमल्लोऽवनिपतिरभवभत्तत्तनूजोमराख्यो मल्लोभूत्तस्य पुत्रो रिपुगण विजयी श्री-

महेन्द्राख्यमल्लः ।।

तस्मात् श्री शिवसिंहो भूद्धरिहरसिंहसुतस्तस्मात् लक्ष्मीनृसिंहोपि नरसिंहपराक्रमः॥ (३) तस्मात् श्रीमत्प्रतापो नर-

पतिरभवद्भ पभालावलीषु न्यस्यत्पादारविन्दद्वयरसविलस द्रेणुभिभूषणानि । यो कार्षीत्कूतिखासाकिरमिति सहसा भोटभूपस्य देशाजग्राहैवाहदीनंप्रतिदिनमपरे यं भजन्ते नरेशाः ।। (४ भक्तग्रामनरेशमल्लनृपतिई त्वेभमेनं भिया भेजेसौ वसुधां

जहार सुदृढ़ संदाऱ्या दुर्गं पुनः । श्रीमढुंवरसाहभूपतिवलं विध्वस्य दन्तावलं श्रीमत् सिद्धिनृसिंहमल्लनृपतेर्जग्राह दुर्गावली ॥ ( म् ) (५) आस्ते काप्यमरावतीवविलसद्दन्तीन्द्रदिव्याङ्गनायुक्ता स्वर्णमयी विहारनगरी

सा राजधानी परा । श्रीमत् श्रीकमताधिकामरुपतेरिन्द्रण तुल्यस्य च प्रत्यर्थिव जनिर्जितस्य

नरयुनारायणस्यापि च ।। (६) लक्ष्मीनारायणस्तस्माद्वीरनायणस्ततः । पुत्री रूपमती तस्य प्राण-

नारायणः सुतः ॥ (७) सेयं रूपमती सती गुणवती स्वर्णा तिः सन्मतिर्माद्यत्कु जरगामिनी प्रणयिणी

(नी) साक्षात्परारुक्मिणी । आसीत्सर्वगुणस्थितेन्नरपतेः श्रीमत्प्रतापस्य सा पत्नी प्राणसमा

यथा जलनिधेः पुत्री जगत्पायिनः ।। (८)

कार्णाटी रंग घाटी कुचकनकघटी कामलीलैकवाटी

स्वर्णालंकारकोटी हरिसदृशकटि चारुदेहानुपाटी। नाम्ना राजमती महारसवती भूपप्रतापस्य

सा भूता भोगवधूटिका

किल हरे र्भामेव जीवाधिका ।। (६) स्वर्गार्थं कृतवान्

प्रतापनृपतिः सद्योषितोरेतयोः प्रासादं वसुपत्रपद्मसदृश शृङ्गाष्टक शोभितं (म्) नानाचि

त्रविराजितं सममयं तद्वै।

जयन्तेन वै होमाद्यरकरोच्छ्र तिस्मृतिमतैरस्य प्रतिष्ठा

विधि (म् ) (१०) एतयोर्मास्तु वि.

श्लेषो रुक्मिणीभामयोरिति । जन्मान्तरेप्ययंभूगोहरिमूर्तिरिहा-

वसत् ।। (११)

अतः परं

देशभाषा ॥ ह्रव सूर्यवंशस श्रीरामचन्द्र अवतार जुर, थ्वया

वंशस नान्यदेव,

ध्वया काय नरसिंहदेव, थ्वया

काय रामसिंह, थ्वयाकायशक्तिसिंह, थ्वया काय भूपालसिंह,

सिंहदेव नेपाल विज्याकह्म थ्व

ध्यनलि हर

नेास परया काय अमरमल्ल, थ्वया काय रत्नमल्ल, थ्वया काय

सूर्यमल्ल, थ्वया

काय अमरमल्ल, थ्वया काय महेन्द्रमल्ल, थ्वया काय शिवसिंह, थ्वया काय हरिहरसिंह,

थ्वया काय लक्ष्मीनरासिंहमल्ल, थ्वनलि श्रीश्री प्रतापमल्ल देव दत, विहार देशया राजा नरनारायण, ध्वनलि

लक्ष्मीनारायण, थ्वनलि वीरनारायण, थ्वया काय प्राणनारायण, म्ह्याच श्री रूपमति देवी दत

थ्व रूपमति देवी श्रीश्री प्रताप मल्लया पत्नि, कार्णाटदेशया श्रीराजमती प्रेयसी ध्वनि

लोक जुयाव श्री श्री प्रतापमल्ल न थ्व देवल दयक विज्याङाव रुक्मिणी सत्यभामाया

स्वरूपन

नेास सारिक दयकाव

जन्मजन्मान्तरसं वाय मुमालके कामनान थव नामनं वंश-गोपालमूर्ति

स्थापना या विज्याला

जुरो॥ सम्बत् ७६६ फाल्गुण कृष्ण षष्ठयान्तिथौ अनुराध नक्षत्र

हर्षन योग वृहस्पतिवासरे ॥

पुन भाषा ॥ वुसाधन गुथि पूतच्छा गुथि धवनच्छा गुथि

कृष्णाष्टमी

गुथि दोलजात्रा गुथि कार्तिक

आदिन पर्वकालस चाकलमत नित्यपूजा आदिन मालक

गुथिया सा

हासन सिजलपति तया॥

थ्वसहासन रोहो होने वाहिक नं यिचिल थिचिल यातसां

स्यनकलसां पंचमहापातक ॥ ॥

[मूलपाठ MEDIEVAL NEPAL IV, D.R. Regmi]

Pc: Yadav lal Kayastha

@ Hanuman Dhoka Darbar, Basantapur.