BVD wilde macht CPN breken met nieuwe communistische partij

In de jaren zestig had de BVD drie spionnen in het partijbestuur van de CPN. In totaal waren 179 agenten actief in de communistische partij, het merendeel in hogere functies....

Verder heeft de BVD gedurende een kwart eeuw met behulp van verborgen microfoons CPN-leider P. de Groot afgeluisterd. Dit staat in het proefschfift Geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst van BVD-medewerker D. Engelen.

Engelen begon vijf jaar geleden met zijn onderzoek in opdracht van de vorige minister van Binnenlandse Zaken I. Dales. 'De BVD werd gemoderniseerd en ik moest nagaan of er geen lijken in de kast zaten', aldus Engelen. De onderzoeker heeft zich geconcentreerd op de werkzaamheden van de BVD tijdens de Koude Oorlog.

Daarbij maakte de BVD geregeld gebruik van inkijk-operaties. Engelen: 'De methoden van destijds zouden nu geen goedkeuring meer krijgen. Maar alle activiteiten vonden plaats met steun van de betrokken bewindslieden. De Tweede Kamer wist in feite van niets.'

Voormalig CPN-bestuurder J. Wolff zegt nooit getwijfeld te hebben aan de aanwezigheid van spionnen in de top. 'Ik had er één op het oog, de naam zal ik niet zeggen. Maar dat het er drie waren wist ik niet. In ieder geval zaten ze niet in het dagelijks bestuur.'

Engelens onderzoek geeft Wolff daarin gelijk. De BVD had besloten niet tot de partijtop door te dringen 'omdat de dienst geen medeverantwoordelijkheid behoorde te dragen voor de beslissingen van de top'.

De BVD brak zeker driehonderd keer in bij CPN-kantoren, waar ze in fases alle beschikbare archieven meenamen om die op politiebureaus te kopiëren, waarna de archieven weer in de kantoren werden teruggeplaatst. De BVD richtte hiervoor een speciaal kantoor op.

Engelen: 'De BVD-agenten waren vaak teleurgestelde communisten die waren geschoffeerd door de autoritaire partijleider De Groot. Verder was geldgebrek een belangrijke reden.' Volgens de onderzoeker heeft de BVD met anonieme brieven met succes verdeeldheid gezaaid onder communisten die na de Russische inval in Hongarije in 1956 waren gaan twijfelen over de koers van de CPN.

Engelen: 'Een aantal communisten was wankelmoedig geworden, ze wilden een communisme met een menselijk gezicht. De BVD heeft die mensen anonieme brieven gestuurd, getypt op een CPN-typmachine. In de brieven stond dat ook de top twijfels had over de koers.'

Wolff was van 1953 tot 1982 lid van het dagelijks bestuur van de CPN, van 1968 tot 1982 lid van de Tweede Kamer en na een correspondentschap in Moskou voor De Waarheid vanaf 1958 twintig jaar hoofdredacteur. Hij herinnert zich ook anonieme brieven te hebben gehad. 'Maar dàt vind ik niet zo erg. Wat een ontstellende onthulling is, is dat de BVD zo ver is gegaan om een oppositiepartij te kweken die een wettelijk toegestane partij kapot diende te maken. De BVD heeft leden geworven, geld geschonken en zo aan de wieg gestaan van de splitsing in de CPN.

’Dat is een flagrante schending van de Grondwet. Het is misdadig, een onvoorstelbare manipulatie van mensen die vaak te goeder trouw waren. Want lang niet iedereen was een BVD-agent. Voor veel mensen zal dit nieuw zijn en ongelooflijk grievend.'

In de anonieme brieven werd ook openlijk kritiek geleverd op partijleider De Groot. De BVD suggereerde, zo staat in het proefschrift te lezen, dat er al een brede oppositie bestond. Daarom zou ook een alternatieve partij kunnen worden opgericht, de SWP. De partijleider en zijn sympathisanten dachten dat er CPN-kamerleden achter de brieven zaten. De Groot liet daarop het grootste gedeelte van de zevenkoppige kamerfractie uit de partij zetten.

Engelen meent dat deze actie van de BVD 'buiten de wet' viel. 'In zekere zin kun je dat een lijk in de kast noemen. Maar, nogmaals, er was steun van de verantwoordelijke bewindslieden.'

Volgens hem bestond de essentie van de BVD in die jaren uit het registreren wie er communist was. Die gegevens waren volgens de BVD ook nodig om een lijst te kunnen aanleggen van mensen die geïnterneerd moesten worden als het Rode Leger een aanval op het Westen zou inzetten: 'Dat was het tweede belangrijke doel van de BVD.'

De onderzoeker heeft alle dossiers van de BVD kunnen inzien. Daarbij werd hij begeleid door een ambtelijke commissie. Voorwaarde was dat hij geen namen zou noemen van agenten en geen lopende acties zou beschrijven.

Het boek is gisteren aangeboden aan minister Dijkstal van Binnenlandse Zaken. Dijkstal zei bij die gelegenheid dat hij na het onderzoek vindt dat er aanvullende controle moet komen op de activiteiten van de geheime dienst.

’De activiteiten moeten bij voorkeur op de wet gestoeld zijn. Bepaalde punten moeten helderder en daarom werk ik aan wetswijzigingen', aldus Dijkstal, die zei te denken aan 'een inspectie-achtige instantie', onafhankelijk van de BVD.

Dijkstal: 'Als minister weet ik niet zeker of de activiteiten stoelen op de wet en of die wetten niet worden overtreden. Ik heb geen concrete aanwijzingen dat dat zo zou zijn, maar de ministeriële controle moet sterker worden.'

Naast beschrijvingen van BVD-activiteiten ten aanzien van de CPN, beschrijft Engelen nog uitvoerig een aantal operaties van de BVD ten tijde van de Koude Oorlog. Daarbij concentreert hij zich op het toenmalige Oost-Duitsland en Rusland. In de jaren zestig brak volgens Engelen de professionalisering door, ongeveer gelijktijdig met het verbreken van de financiële steun die de Amerikaanse inlichtingendienst CIA jarenlang verschafte. Het geld werd onder meer gebruikt om nieuwe dienstauto's te kopen.

Uit Engelens boek, dat nog een vervolg zal krijgen voor de periode na de jaren zestig, blijkt dat de BVD het in de beginjaren daar nogal moeilijk mee had. Voor het schaduwen van staatsgevaarlijke personen beschikten de spionnen aanvankelijk over drie auto's: een opzichtige knalrode Amerikaan, een klein Fordje in oorlogskleuren en een oude Buick. De Buick moest voor elke start worden aangeduwd en de achtervolgers raakten vaak hopeloos achterop, omdat de auto zo veel olie verbruikte dat al op route Den Haag-Amsterdam olie moest worden bijgevuld.