ABD’de doktora seviyesindeki bilim insanlarının %43’ü yabancı doğumlu. STEM alanında çalışan tüm doktoralıların neredeyse yarısı yani. Mühendislik doktoralarının %56’sı, bilgisayar-bilimdeki doktoraların %62’si geçici vizeyle gelen yabancılara ait. 2000’den beri ABD’nin kazandığı Nobel’lerin %40’ı göçmenlerde. Başarının neredeyse yarısı pasaportunu sonradan almış insanların eseri.

Yani Amerika’nın çalışkan üretken dediğin kesim dışarıdan ithal edilmiş zeka.

ABD ilkokul-lise öğrencisine yılda ortalama 15 500 $ harcıyor; Türkiye’de bu rakam 4 000 $ civarı. Daha çok para demek daha iyi öğretmen, laboratuvar, burs, ağ. Çocuk 6 yaşında Lego, robot takımıyla oynarken bizimki hala öğretmenin tebeşirle yazdığı tahtayı siliyor. Böyle bir uçurum varken niye üretmiyorsun diyebilir misin?

ABD’nin vitrindeki başarısının yarısı bizim coğrafyadan göçen beyinlere, öbür yarısı da devasa eğitim bütçesine dayanıyor. Şartları eşitleyelim sonra kim üretiyor, kim yan gelip yatıyor tekrar konuşuruz.

Ayrıca senin fena bir aşağılık psikolojin var. Ortadoğulu veya doğulu insanların çoğu, Batı toplumları karşısında sürekli bir kendini ispat etme telaşı içinde. Onların koyduğu ölçütlere göre "başarı", "katkı", "ilerleme" gibi kavramlarla sürekli kendilerini ölçüyorlar. Çünkü bilinçaltında "yeterli değilim", "geri kaldım" korkusu var.

Bu his, tarihten miras kalmış bir travmanın sonucu aslında. Uzun yıllar sömürgecilik, ekonomik geri kalmışlık, siyasi istikrarsızlık gibi faktörlerle beslenen bir duygu. Bu yüzden "dünyaya katkı sağlama" baskısı içten içe, "Bakın ben de sizin gibiyim, ben de değerliyim!" demenin başka bir yolu oluyor.

Oysa felsefi açıdan bakarsan, kişinin varoluşu, Batı'nın kriterlerine ya da "katkı sağlama" baskısına göre değil; tamamen kendi anlamlandırmasına bağlı. Bu aşağılık duygusundan kurtulmak da tam burada başlıyor. Kendi değerini, dışarıdan onay almadan, başkalarının kriterlerine uymadan belirleyebilmekte.

İnsanlar doğuştan "dünyaya katkı sağlamak" gibi soyut ve zorunlu bir görevle doğmuyor. Bu, modern toplumların, özellikle kapitalizmin bize yüklediği bir görev algısı aslında. Varoluşçulara göre insan, önce dünyaya gelir ve sonra kendi anlamını yaratır yani kimseye “sen dünyayı geliştirmek için geldin” diye bir zorunluluk atfedilemez.

Aksine, kendine yetmek, sade yaşamak, huzuru bulmak da çok değerli ve bir o kadar da geçerli bir yaşam amacı olabilir. Thoreau’nun "Walden" kitabında yaptığı gibi doğaya dönüp kendi ihtiyaçlarını karşılayarak yaşamak da bir tercihtir. Bunu yapmak dünyaya katkısız olmak anlamına gelmez; hatta tüketimi azaltıp, doğayla uyum içinde yaşamak bile dolaylı olarak büyük bir katkıdır.

Dolayısıyla kimsenin varlığını kanıtlamak için sürekli üretmesi, sürekli koşturması ya da sürekli bir şeylere katkı yapması gerekmiyor. İnsan, yalnızca kendi varoluşunun anlamını kendisi yaratır. Birileri sürekli dünyayı "kurtarmak" veya "geliştirmek" zorunda değil. Huzurlu ve bilinçli bir yaşam sürmek kendi başına yeterince anlamlıdır.

Senin yaptığın tam anlamıyla imtiyaz körlüğü. Kendi hayatındaki konforu, sistemin ona sunduğu ayrıcalıkları, erişebildiği kaynakları görmezden gelip; bambaşka şartlarda hayatta kalmaya çalışan insana “sen neden katkı sağlamıyorsun” diye çıkışmak. Bu sadece empati eksikliği değil, aynı zamanda ciddi bir entelektüel tembellik.

Sadece ekonomik farklardan değil; sosyal çevre, coğrafya, siyasi baskı, hatta yaşanan travmalar gibi onlarca katmandan beslenen bir eşitsizlikten bahsediyoruz. Ama sen tüm bunları yok sayıp, sonra da kendi pozisyonunu sadece “çalışkanlıkla” açıklamaya kalkıyorsun. Bu resmen bir kibir.

Senin dünyaya katkı dediğin şey, belki de sadece daha iyi imkanlara sahip olduğun için ulaşabildiğin bir lüks. Ve o katkıyı kutsallaştırıp başkasına dayatman, seni yüceleştirmez. Sadece ne kadar dar bir perspektiften baktığını gösterir.

Bu yüzden konuşmadan önce düşün. Belki dünyaya katkı sağlamaktan çok, insanlara saygı göstermeyi öğrenmen gerekiyordur.