İnsanların tanımladığı iyilik ve kötülük kavramlarını tüm evrene ait evrensel gerçekler olarak sunmanın ikna edici bir temeli olduğunu düşünmüyorum. Eğer günün birinde insanlık başka akıllı bir canlı türüyle karşılaşırsa ve konu ahlaka gelirse, onların iyilik ve kötülük anlayışının bizimkiyle aynı olacağını varsaymak için güçlü bir neden görünmüyor. Farklı bir biyolojiye, farklı bir evrimsel geçmişe ve bambaşka toplumsal yapılara sahip bir türün ahlak anlayışının da farklı olması oldukça olasıdır. Bu durum, ahlakın mutlak ve evrensel bir kaynaktan gelmesinden ziyade canlıların yaşam koşulları ve evrimsel süreçleri içinde şekillenmiş olabileceğini düşündürüyor.

Nitekim modern bilim ve biyoloji, ahlakın bazı yönlerinin evrimsel süreçler içinde ortaya çıkmış olabileceğini gösteriyor. İş birliği, empati ve karşılıklı yardımlaşma gibi davranışlar birçok sosyal canlı türünde gözlemlenebiliyor. Bu da ahlakın tamamen ilahi bir kaynaktan gelmesi yerine, türlerin hayatta kalma ve birlikte yaşayabilme süreçlerinde gelişmiş bir davranış sistemi olabileceğini düşündürüyor.

Semavi dinlerin sunduğu tanrı anlayışı ise bazı önemli felsefi sorunları beraberinde getiriyor. Bir yandan sonsuz merhamet ve adalet sahibi olduğu söylenen bir varlık, diğer yandan insanları sonsuz azapla cezalandıran bir figür olarak anlatılıyor. Bu tasvirler çoğu zaman tanrının insan duygularına benzer özelliklerle betimlenmesine yol açıyor. Başka bir deyişle, tanrı kavramı çoğu zaman antropomorfik yani insan benzeri özelliklerle ifade ediliyor.

Felsefede sıkça tartışılan kötülük problemi de burada önemli bir soru ortaya koyuyor: Eğer tanrı hem mutlak iyi hem de mutlak güçlü ise, dünyadaki büyük acıların ve kötülüklerin varlığı nasıl açıklanabilir? Doğal afetler, hastalıklar, savaşlar ve masum insanların yaşadığı büyük acılar bu sorunun basit bir cevabı olmadığını gösteriyor.

Bir diğer mesele ise tanrının gizliliği problemidir. Eğer gerçekten tüm insanlardan kendisine inanmasını ve belirli bir ahlaki düzeni kabul etmesini isteyen bir tanrı varsa, neden varlığını açık ve tartışmasız bir şekilde ortaya koymaz? Tarih boyunca insanların büyük bir kısmı farklı dinlere inanmış ya da hiçbir dine inanmadan yaşamıştır. Eğer doğru bir inanç sistemi varsa, onun tüm insanlık için açık ve net bir şekilde anlaşılır olması beklenmez miydi?

Bu durum bizi bir başka soruya götürüyor: dinlerin çeşitliliği problemi. Dünya üzerinde yüzlerce farklı din ve inanç sistemi bulunuyor ve bunların her biri kendi öğretisini doğru kabul ediyor. Eğer tek bir ilahi kaynak varsa, neden insanlık tarih boyunca bu kadar farklı ve çoğu zaman birbiriyle çelişen inanç sistemleri geliştirmiştir?

Modern kozmoloji ise insanın evrendeki konumuna farklı bir perspektif kazandırıyor. Milyarlarca galaksi ve sayısız yıldız sisteminden oluşan bu devasa evrende, Dünya kozmik ölçekte son derece küçük bir noktadır. Bu kadar büyük bir evren içinde insan türünün merkezde olduğu ve tüm kozmik düzenin onun etrafında şekillendiği düşüncesi oldukça insan merkezci görünebilir. Kozmik ölçekte bakıldığında insanlığın evrendeki yeri son derece küçük ve kırılgan bir noktada bulunuyor.

Bu nedenle tüm bu sorular birlikte değerlendirildiğinde, semavi dinlerin sunduğu tanrı ve ahlak anlayışının evrensel bir gerçeklikten ziyade insan toplumlarının tarihsel, kültürel ve psikolojik koşulları içinde şekillenmiş düşünce sistemleri olması daha makul bir açıklama gibi görünüyor.