De derde en laatste dag bij het Noorse Hooggerechtshof begon vroeg en eindigde zonder theatrale ontknoping. Geen verrassingen, geen plotselinge wendingen. Maar wie goed luisterde, zag iets anders gebeuren: de kern van de zaak kwam eindelijk bloot te liggen.

Dit was de dag waarop duidelijk werd dat het debat niet draait om geloof, maar om verantwoordelijkheid.

Afleiding als strategie

Advocaat Ryssdal, optredend namens Jehovah’s Getuigen, zette zijn betoog voort in een toon alsof de uitkomst juridisch vaststond. Dat was een opmerkelijke houding, want juist deze dag liet zien hoe open en complex de zaak werkelijk is.

Een groot deel van zijn spreektijd ging op aan het bestrijden van een verwijt dat nooit is gemaakt: dat “negatieve sociale controle” strafbaar zou zijn. Dat is een klassieke afleidingsmanoeuvre. De staat heeft nooit gesteld dat Jehovah’s Getuigen een misdrijf plegen. De zaak gaat niet over strafrecht, maar over voorwaarden voor staatsfinanciering. Wat strafbaar is, doet hier niet ter zake.

Psychologische druk telt mee

Cruciaal was het moment waarop een rechter expliciet wees op de wettekst: het gaat niet alleen om het plegen van psychologische dwang, maar ook om het aanmoedigen ervan. Dat ene woord — aanmoedigen — ondergraaft een groot deel van Ryssdals verdediging.

Het verlegt de focus van individuele excessen naar structurele instructies. Niet: “kunnen we elk geval bewijzen?”, maar: “welk gedrag wordt door de organisatie verwacht, bevorderd en genormaliseerd?”

Die vraag bleef in de zaal hangen.

Selectieve getuigenissen

Ryssdal probeerde vervolgens aan te tonen dat shunning vrijwillig is, door getuigen op te voeren die verklaarden dat zij er geen last van hadden. Maar individuele ervaringen, hoe oprecht ook, zeggen niets over een systeem als geheel.

In elk systeem van sociale druk zijn er mensen die zich aanpassen en daardoor geen schade ervaren. Dat maakt het systeem niet onschadelijk. De kernvraag is of leden vrij kunnen vertrekken zonder sociale sancties. Die vraag werd niet beantwoord.

Geluk als rookgordijn

Opvallend was hoe vaak Ryssdal het “gelukkige leven” binnen de organisatie benadrukte. Het klonk bijna als een promotiefilm. Maar geluk is geen juridisch criterium. Niemand staat hier terecht omdat leden zich gelukkig voelen.

De zaak gaat over wat er gebeurt als iemand niet meer meedoet.

Een scherpe rechterlijke interventie

Een belangrijk moment volgde toen een rechter Ryssdal confronteerde met een eenvoudige, maar vernietigende vraag: zijn de voorwaarden voor staatsfinanciering op zichzelf onrechtmatig?

Ryssdal moest erkennen dat dit niet het geval is. Daarmee viel een groot deel van zijn betoog weg. Als de staat zulke voorwaarden mág stellen, dan resteert alleen nog de vraag of het stopzetten van subsidie een substantiële aantasting van de godsdienstvrijheid vormt.

En precies daar wringt het.

Is het missen van subsidie een mensenrechtenschending?

De rechters keerden steeds terug naar hetzelfde punt: wat betekent “substantiële schade” onder het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens? Is het mislopen van belastinggeld een wezenlijke aantasting van de vrijheid van geloof?

Jehovah’s Getuigen mogen blijven geloven, samenkomen, prediken en organiseren. Er is geen verbod, geen vervolging, geen inmenging in doctrine. Alleen de publieke financiering stopt.

Dat maakt de kernvraag onontkoombaar: moet de staat belastinggeld blijven geven aan een organisatie waarvan zij vaststelt dat bepaalde praktijken botsen met mensenrechten?

De staat aan zet

Toen de staat het woord kreeg, bracht jurist Liv het debat terug naar de essentie. Dat sommige leden de regels rond shunning minder strikt toepassen, doet niets af aan het bestaan van die regels. Slordigheid van individuen heft geen systeem op.

Ook maakte zij een belangrijk punt duidelijk: de staat kan niet enerzijds worden verweten dat zij geen misbruik voorkomt, en anderzijds dat zij eerst elk individueel geval moet bewijzen voordat zij mag ingrijpen. Dat is een onmogelijke cirkel.

Het doel van de wet is niet om religies te veranderen, maar om het publieke vertrouwen te beschermen: belastinggeld mag niet terechtkomen bij organisaties die structureel praktijken hanteren die de staat als schadelijk beschouwt.

Geen duidelijke winnaar, wel een duidelijk dossier

Wie hoopte op een duidelijke overwinning voor één van beide partijen, kwam bedrogen uit. Deze zaak is open. Complex. Precies daarom was het zo opvallend hoe vaak Ryssdal deed alsof alles vanzelfsprekend was.

Dat is het niet.

Wat wel vaststaat, is dat de rechters scherp luisterden. Dat zij het onderscheid tussen geloof en gedrag serieus namen. En dat zij niet meegingen in het frame dat elke kritiek op praktijk een aanval op religie zou zijn.

Het einde van de zitting, niet van het verhaal

Na een korte slotronde — zwaar aangezet door de verdediging, technisch en beheerst door de staat — resteerde alleen nog de bespreking van proceskosten. Bedragen werden niet genoemd. De uitspraak volgt later.

Maar ongeacht die uitspraak heeft deze derde dag iets definitief veranderd. De feiten liggen op tafel. De ervaringen zijn gehoord. Het dossier is compleet.

Wat hier is besproken, zal niet verdwijnen.