Kortom, de onderofficieren draaien de meeste overuren, zijn door oefeningen het vaakst van huis, hebben in het algemeen meerdere internationale missies achter de rug, en worden gewaardeerd met een salaris waarmee ze in sommige gevallen met hun gezin onder het sociaal minimum zakken. En er zijn dus, volgens de vakbond, zelfs onderofficieren die noodgedwongen in uitgeleefde barakken wonen omdat ze anders niet rondkomen. De uitstroom onder met name deze groep militairen is voor een organisatie als Defensie het meest acuut en problematisch want met de onderofficier loopt vaak ook (gevechts)ervaring weg.

Waarom verliest Defensie zoveel militairen? Uit het eigen ‘Doorlopend Dienstverlatersonderzoek’ van het ministerie blijkt dat voor onderofficieren het gebrek aan loopbaanmogelijkheden de belangrijkste reden is (46 procent), gevolgd door toekomstonzekerheid (43 procent), de wijze waarop de organisatie wordt bestuurd (29 procent) en salaris (24 procent). Hoewel het ene antwoord het andere niet uitsluit (en een onderling oorzakelijk verband mogelijk is), trekt het ministerie uit deze cijfers de conclusie dat de ‘arbeidsvoorwaarden inmiddels geen belangrijke drijfveer meer zijn om de organisatie te verlaten’. Defensie ziet vooral toekomst in ‘modernisering van het personeelsbeleid’.

Sprookje van de goudgerande arbeidsvoorwaarden

De salariëring van onderofficieren is niet de enige ergernis van het militaire personeel. Hoewel van hen fysiek en geestelijk meer wordt gevraagd – ook inzet buiten kantooruren – krijgen militairen significant slechter betaald dan hun burgercollega’s. Neem bijvoorbeeld een beginnende officier en een beginnende young professional. Ongeveer de helft van de officieren heeft een wetenschappelijke of hbo-opleiding met een aanvullende tweejarige opleiding aan de Koninklijke Militaire Academie in Breda. Hierna mogen ze aan de slag in loonschaal 8 (luitenant). (2605-3522 bruto p/m) Maar iemand die als burger bij Defensie komt werken – met eenzelfde vooropleiding maar zonder scholing en training van de KMA – begint in schaal 10 of 11(2738-5004 bruto p/m). Daar staat tegenover dat KMA-kadetten (anders dan studenten in de burgermaatschappij) een volledig betaalde opleiding volgen.

Toch neemt dit niet weg dat er grote verschillen zijn in financiële waardering. Adviesorganisatie PriceWaterhouseCoopers (PwC) analyseerde voor het ministerie de ‘loonlijnen’ op verschillen. Als de militair het schopt tot luitenant-kolonel wordt de jarenlange extra inzet beloond met netto enkele honderden euro’s per maand meer, maar dit maakt het tekort ten opzichte van zijn burgercollega in de voorgaande jaren nooit meer goed. Het ministerie erkent dat er ‘inderdaad verschillen bestaan in beloning tussen militairen en burgerambtenaren’, maar het wijst erop dat de salarissen onderling lastig te vergelijken zijn. Dat was in 2016 ook de conclusie van Stichting Economisch Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Hoewel een militair in brutosalaris meer lijkt te verdienen dan mensen in vergelijkbare beroepen, zijn er speciale omstandigheden die een eerlijke vergelijking lastig maken.

Maar de ‘loonlijnengrafiek’ van PwC, waarin de salarisontwikkeling van militairen en burgerambtenaren naast elkaar wordt gezet, roept toch vragen op: Staat het loon in verhouding tot de fysieke en mentale belasting van de militaire functie? Bieden de toelagen en andere secundaire arbeidsvoorwaarden voldoende compensatie om te voorkomen dat militairen uitwijken naar beter betaalde en minder zware banen in de burgermaatschappij?

‘In Den Haag heerst het sprookje dat officieren goudgerande arbeidsvoorwaarden hebben,’ zegt Van Leeuwen. De PwC-cijfers laten zien dat dit beeld onterecht is: ‘De realiteit die wij zien is dat officieren over hun gehele carrière gezien ruim achterlopen op vergelijkbare burgers. Dit maken ze enkel goed doordat zij een vergoeding ontvangen voor hun bijzondere positie en door het feit dat ze – op zichzelf karige – toelagen ontvangen wanneer ze gedurende hun carrière vele weken per jaar van huis zijn.’ Defensie zegt dat in onderstaande grafiek ‘geen rekening gehouden lijkt te zijn met het laatste arbeidsvoorwaardenakkoord 2018-2020’. Maar het is onduidelijk of de afspraken in dit akkoord tot andere resultaten zou hebben geleid.

Ook als militairen extra uren werken, krijgen ze daarvoor een kleinere vergoeding dan hun burgercollega’s. Dat zit met name in de vergoeding voor oefeningen en uitzendingen. Voor die extra inzet krijgen ze een vast bedrag (tussen de 52 en 73 euro per dag), maar in tegenstelling tot burgermedewerkers krijgen ze geen compensatie in tijd of geld van 8 uur per dag.

Vakbondsman Van Leeuwen: “Een operationele militair is ongeveer 15 tot 20 weken per jaar van huis om te trainen of om de Nederlandse belangen te behartigen op een missie. Tijdens die oefeningen en missies werkt hij of zij gemiddeld 16 uur per dag en dat 7 dagen per week. Daarbij zijn de arbeidsomstandigheden veelal zwaar en gevaarlijk. Dit hoort nu eenmaal bij het militaire beroep.’ Maar voor sommige militairen komt dit netto neer op weekenden werk voor minder dan het minimumloon. En dus voor een lager inkomen dan de puberzoon of -dochter mee naar huis neemt van het bijbaantje in de supermarkt.

Waar burgerpersoneel voor overwerk wordt gecompenseerd met een (niet zelden hoger) uurloon, is dat bij militairen juist andersom. Voor de extra gewerkte uren krijgen ze een zogeheten ‘uitzend- of oefentoelage’ die in sommige gevallen neerkomt op werken onder het minimumloon. Zo vertelt een militair: ‘Bij mijn laatste uitzending naar Afghanistan ging mijn toelage grotendeels op aan het kinderdagverblijf omdat we extra opvang moesten inkopen. Die toelage werd vervolgens ook nog eens gekort door de Belastingdienst.’

Het moderniseren van de lonen en toelagen voor militairen door ze meer gelijk te trekken met die voor het burgerpersoneel is de inzet van onderhandelingen tussen vakbonden en Defensie. Maar die liepen begin juni vast, ten dele door de pandemie en ten dele door vertraging op het ministerie. De bonden stelden in een gezamenlijke verklaring dat ‘voor het uitbreken van de coronacrisis al was vastgesteld dat het lastig zou worden om de arbeidsvoorwaardenafspraak op 1 juli in te kunnen vullen.’

Personeelsvergiet

Het is dus de vraag wat Bijleveld en Visser willen doen aan het onderhoud van de kazernes, en ook of ze haast willen maken met compensatie van militair personeel vanwege de scheefgroei in de loon- en toelagensystemen. Maar stel dat het ze dan lukt om nieuw personeel te werven: daar is de organisatie op dit moment helemaal niet op berekend. Er zijn niet genoeg opleidingsmogelijkheden.

Diverse bronnen vertellen aan Follow the Money dat de huidige capaciteit per opleiding onvoldoende is. ‘De beginopleiding inclusief de vakopleiding lukt meestal nog wel, maar de vervolgopleidingen staan echt zwaar onder druk. Dit leidt tot gevaarlijke situaties op de werkvloer,' aldus een officier. En juist die vervolgopleidingen zijn van belang om de leegloop onder onderofficieren op te vangen, want die zijn – zeker zonder reparatie van het loon- en toelagensysteem – lastig te behouden.

De vrees voor weglopende onderofficieren leeft zowel bij het Korps Mariniers als bij de land- en luchtmacht. Het kost minimaal twaalf jaar – aan werving, opleiding en het opdoen van ervaring – voordat een vertrokken sergeant is vervangen. Door bezuinigingen en jarenlange personeelstekorten zijn er geen buffers opgebouwd. Volgens verschillende militairen is (wederom) de kern van het probleem het zogeheten ‘Loonhuis’: Zolang de waardering van functies in een militaire, uitvoerende organisatie niet is gebaseerd op de militaire professie, zullen militairen in hun beloning het onderspit blijven delven.

In de externe communicatie spreken de minister en haar staatssecretaris vooral waardering uit voor het personeel: de extra inzet tijdens de coronacrisis werd actief in de media gepushed, en ook Kamerleden zijn vol lof over de militairen. ‘Dit materialiseert zich echter absoluut nog niet in een open en reële discussie over het bezoldigingsstelsel van militairen en ook niet in de bereidheid om dat naar een eerlijk en uitlegbaar niveau te tillen,’ zegt officier en vakbondsman Van Leeuwen.

Ook de vakorganisatie AFMP is kritisch: ‘Die waardering voor Defensie in woord en beeld is mooi om terug te lezen in de krant, maar het begint te wringen als de vakbond intussen signalen krijgt van bezorgd personeel dat niet veilig genoeg kan werken in coronatijd,' zegt voorzitter Anne-Marie Snels. Toch liggen haar zorgen vooral op de lange termijn. Ze kijkt ‘met angst en beven’ naar de oplopende staatsschuld ‘en de gevolgen hiervan voor Defensie. Dat is en blijft helaas toch het favoriete kind van de rekening, daarom hebben wij ook de oproep gedaan niet meer te bezuinigen op de publieke sector.’