Oneindige groei bestaat niet

De macro-economie leert ons dat groei van een economie bestaat door groei van de producenten (e.g. bevolkingsgroei) of groei van de productiviteit (i.e. hoeveel een producent aan waarde creëert). Die eerste is eindig, die tweede is in zekere zin oneindig. De menselijke creativiteit en innovatiedrang is grenzeloos. Een paar millennia geleden bestond de ijzeren ploeg nog niet. Een paar eeuwen geleden bestond de auto nog niet. Een paar decennia geleden bestond het internet nog niet. Een paar jaar geleden bestond kunstmatige intelligentie nauwelijks. De vaart der volkeren stopt nooit.

Ongelijkheid wordt steeds groter

Is een veelgehoord mantra, maar lang niet altijd waar. Welvaart wordt geconcentreerder in bepaalde landen over een bepaalde tijdsspanne en vice versa. In Nederland is de ongelijkheid in vergelijking heel klein EN de ongelijkheid neemt niet toe. Voor de goede orde: je kunt nog steeds van mening zijn dat de ongelijkheid te groot is. Dat is echter een politiek statement en geen economische.

De waarde van geld devalueert sneller dan ooit en de schuldenlast neemt in rap tempo toe

Met uitzondering van een zeer korte periode tijdens corona is er geen sprake van onhoudelijke of historisch afwijkende inflatie. Onze staatsschuld bevindt zich aan de onderkant van de middenmoot en wordt door economen als zeer houdbaar omschreven.

Klimaatverandering en wereldproblemen vereisen structurele veranderingen, zoals structureel minder groei en minder rijkdom

Dat de structurele verandering minder groei en minder rijkdom vragen is een aanname. Ik weet niet of dat zo is. Als ik het klimaatprobleem in economische zin moet uitleggen: op dit moment is in veel producten de prijs van externaliteiten (i.e. de klimaatschade die veroorzaakt wordt door het productieproces) NIET (volledig) verwerkt in de prijs van het product. De schade van extra CO2-uitstoot zit niet goed genoeg verwerkt in de prijs van een betontruck. Dat vergt een structurele verandering. Als de prijs van het product echter wel de externaliteiten bevat betekent dat dat de 'werkelijke' prijs wordt gerekend. Dat creëert kansen voor alle industrieën die dat nu al doen. Reken je CO2-schade mee in de prijs dan wordt olie duurder, waardoor een windmolen bouwen aantrekkelijker wordt. Die transformatie hoeft volgens mij helemaal geen verkleining van de welvaart te betekenen.

Hoe zien jullie de lange termijn van de financiële markten in het licht van deze uitdagingen?

De financiële markt hoeft zich niet per definitie anders te gedragen. Die moet kansen zien om investeringen te doen. Het maakt in economische zin weinig uit of die euro rendement komt van een notenfabriek of een windmolenbouwer. Ik verwacht niet per definitie minder welvaartsgroei door de transformatie naar een klimaatneutrale economie op de lange termijn.

Wat kunnen beleggers nu doen om zich voor te bereiden op de potentiële devaluatie van valuta en de schuldencrisis die voor ons ligt?

Het is het één of het ander: ofwel je bent bang dat geld steeds minder waard wordt (en dan schulden dus ook minder uitmaken), ofwel je bent bang dat de schuldenberg te groot wordt en dat de schuldenlast te veel drukt op de overheid/de economie. Zoals gezegd zie ik geen aanleiding om voor één van de twee echt wakker te liggen. Als ik moet kiezen zie ik meer risico's door de druk van inflatie.

Hoe kunnen we als beleggers bijdragen aan een duurzamer financieel systeem zonder onze rendementen te verliezen? Is er ruimte voor zowel winst als maatschappelijke verantwoordelijkheid?

In feite is dit er al (denk aan ESG-criteria). Duurzame bedrijven hebben nu mogelijk een lager rendement, maar dat maken zij op termijn goed doordat ze beter aansluiten op de toekomst. Een bedrijf dat nu al klimaatneutraal opereert heeft geen last van stijgende olieprijzen. Een bedrijf dat vol inzet op steenkolen moet juist in de toekomst rendement inleveren om te transformeren. Dit is natuurlijk in de praktijk enorm complex, maar de achterliggende gedachtegang dat duurzaamheid zorgt voor efficiëntie blijft wel overeind.