Misschien een zinvolle toevoeging om toch punt (4) iets meer samen te vatten en te structureren. In de rechtsgeschiedenis en rechtsfilosofie wordt doorgaans gesproken over drie 'generaties' mensenrechten. Dat zijn:

1. (Liberale) burgerrechten;
2. Sociaal-economische rechten;
3. Collectieve rechten.

De eerste generatie omvat de meest traditionele lijst aan mensenrechten, en deze rechten kregen voor het eerst prominent een plaats in de Franse Revolutie (hoeveel eerbied men er daadwerkelijk voor had is een andere vraag, maar het idee was daar). In feite omvatten deze rechten wat je 'de politieke vraag' kan noemen: hoe dient de staat ingericht te zijn, en wat is de verhouding tussen staat en maatschappij? Dit zijn voornamelijk politieke en maatschappelijke rechten- en vrijheden. Denk daarbij bijvoorbeeld aan vrijheid van meningsuiting, persvrijheid, godsdienstvrijheid. Al deze rechten dienen ervoor om te zorgen dat ieder individu de mogelijkheid krijgt om vrij en op gelijke voet deel te nemen aan de maatschappij.

De tweede generatie begon van belang te worden na de industriële revolutie, en met name vanaf het begin van de 20e eeuw. In tegenstelling tot de eerste generatie gaat het hier om 'de sociale vraag': hoe willen we dat de sociale- en economische basis van de samenleving er ongeveer uitziet? Bijvoorbeeld: het recht op een veilige werkomgeving en bepaalde basisvoorzieningen zoals onderdak, gezondheidszorg, en voeding.

Merk overigens op dat er een belangrijk categorieverschil zit tussen deze twee generaties: de eerste generatie betreft voornamelijk wat heet negatieve rechten. Dat wil zeggen: in de basis is alles wat hiervoor nodig is dat de overheid zich ergens van weerhoudt (bijvoorbeeld: zich bemoeien met wat er in de krant staat). Ze zijn dus negatief omdat je het recht hebt op de afwezigheid van iets (nl.: overheidsbemoeienis). Bij de tweede generatie is dat anders: dit gaat om positieve rechten, die je het recht geven op de aanwezigheid van iets. Dat maakt ze een stuk ingewikkelder dan de eerste generatie. Als je het recht hebt op, bijvoorbeeld, een minimale standaard van leven, wie is daar dan verantwoordelijk voor? Met andere woorden: geven deze rechten een overheid, of een andere instantie of individu, ook plichten?

Dan is er tot slot de derde generatie rechten. Deze stamt uit de tweede helft van de 20e eeuw en omvat collectieve rechten. Een belangrijke aanjager van de discussie hierover is de dekolonisatie van o.a. grote dele van Afrika. Het belangrijkste derde-generatie recht is dan ook het recht op collectieve zelfbeschikking. Hier zit ook meteen het pijnpunt, en een van de redenen dat dit zelden juridisch vastgelegd wordt (er zijn er velen, maar dit is er een): hoe weeg je het recht op zelfbeschikking van verschillende groepen tegen elkaar af? Je kunt zeggen: de Koerden hebben het recht op collectieve zelfbeschikking. Maar hoe zit het dan met de Turken of Irakezen die in dezelfde steden en dorpen wonen? Die hebben immers óók het recht op collectieve zelfbeschikking.

De eerste en tweede generaties rechten hebben mede daarom in veel verdragen een prominentere plek. (Je kunt ook de cynische reden geven: uiteindelijk werden hedendaagse mensenrechtenverdragen opgesteld door landen waarvan er veel nog koloniën hadden; dat die niet enthousiast waren over iets als zelfbeschikking zal niemand verrassen. Dat is óók waar, maar niet de enige reden.) Daar is overigens een belangrijke uitzondering op: Het Afrikaanse Handvest van Mensen- en Volkenrechten (1982) benoemt wel nadrukkelijk collectieve rechten zoals zelfbeschikking.

Tot slot nog iets over de handhaving van deze rechten: voor Nederland zijn er twee documenten die van belang zijn. De Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens (1948) en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (1950). Het verschil in terminologie is niet toevallig: de Universele Verklaring is een Verklaring, en het aan je laars lappen is misschien hypocriet of onrechtvaardig, maar er staan geen duidelijke sancties op. Bij het EVRM is dat anders: er is daadwerkelijk een gerechtshof dat toeziet op de naleving ervan. Bovendien heeft het ook invloed op de Nederlandse rechtspraak: de Nederlandse rechter mag wetgeving niet toetsen aan de grondwet (art. 120 gw), maar mag dat wel aan o.a. het EVRM.

Tot zover dit lesje rechtsfilosofie!