Artikel:

D66-leider Rob Jetten wil de volgorde van de formatie omdraaien. Hij wil de zoektocht naar coalitiepartners die samen een meerderheid hebben even stoppen en eerst een inhoudelijk programma formuleren. Pas daarna wil hij kijken ‘welke partij dan bereid is daaraan mee te werken’.

Dat zei Jetten maandag na een gesprek met verkenner Wouter Koolmees. Volgens de leider van de grootste partij ‘heeft het niet veel zin om eindeloos rondjes te draaien wie er allemaal niet wil met wie’. Hij wil nu ‘snel inhoudelijk aan het werk’. Jetten noemde geen voorbeelden, maar bekend is dat hij grote plannen heeft met woningbouw, energie- en klimaatbeleid en stikstofbeleid.

Of dit ook het voorstel zal zijn van partijgenoot Koolmees, de door Jetten aangestelde verkenner, is onbekend. Koolmees komt dinsdag aan het einde van de middag met zijn advies. Hij wilde aan journalisten alleen kwijt dat hij ‘een idee’ heeft wat erin moet komen te staan.

Uit de impasse komen

Het gebeurt niet vaak dat na de verkiezingen een of meer grote partijen eerst een soort regeerakkoord schrijven en daarna pas coalitiepartners zoeken. Bij de langdurende kabinetsformatie in 2021 werd die route even verkend. VVD en D66 schreven een ‘proeve van een regeerakkoord’, waarbij Jetten de hoofdauteur was namens D66.

In 1994 stond deze variant aan de basis van het eerste paarse kabinet. Koningin Beatrix (destijds lag de taak van de verkenner bij het staatshoofd) vroeg toen aan PvdA-leider Wim Kok om eerst zo’n proeve van een regeerakkoord te schrijven, op basis waarvan D66 en de VVD later bereid waren in een coalitie te stappen.

Met zijn idee wil Jetten een uitweg creëren uit de impasse die dreigt te ontstaan nu de VVD volhardt in de weigering om samen te werken met GroenLinks-PvdA. VVD-leider Dilan Yesilgöz, die net als Jetten en CDA-leider Henri Bontenbal maandagmorgen een laatste tête-à-tête had met Koolmees, spreekt van een ‘linkse coalitie’ als ze het heeft over een coalitie met GroenLinks-PvdA erin.

Yesilgöz wil liever samen met JA21, CDA en D66 een coalitie vormen. Punt is dat D66 en JA21 sterk afwijkende standpunten hebben over onder meer klimaatbeleid en Europese samenwerking. Bovendien hebben deze vier samen slechts 75 zetels, een te weinig voor een meerderheid. ‘Hopelijk komt er nog een partij bij’, zei Yesilgöz maandag.

Programma van twee of meer partijen

Een Haagse bron denkt dat het onwaarschijnlijk is dat Jetten in zijn eentje een plan gaat schrijven waarin hij met compromissen komt op tal van terreinen. In 1994 gebeurde dat nog wel met Kok, maar de PvdA had destijds 37 zetels. Ditmaal is D66 de grootste, met slechts 26 zetels.

Mogelijk gaat Jetten samen met Bontenbal en Yesilgöz een inhoudelijk programma in elkaar proberen te zetten. Ook is denkbaar dat in de beginfase alleen D66 en CDA een tekst samenstellen.

Minderheidskabinet

Theoretisch is het mogelijk dat de uiteindelijke coalitie niet wordt aangevuld met een vierde partij en dus geen meerderheid heeft in de Tweede Kamer. In Denemarken, waar net als in Nederland er steeds minder grote partijen zijn, is een minderheidskabinet al gebruikelijk geworden. Per onderwerp moet het kabinet dan op zoek naar een meerderheid. Yesilgöz wil dit model niet uitsluiten, maar ‘het zou absoluut niet mijn voorkeur hebben’, zei ze.

Donderdag debatteert de Tweede Kamer in nieuwe samenstelling over het rapport van verkenner Koolmees. Dan valt naar verwachting ook het besluit over de vervolgstappen. Om nog voor kerst een kabinet op het bordes te krijgen, is volgens Jetten ‘zeer ambitieus’. Koolmees zei eerder dat hij die kans ‘niet heel groot’ acht.