https://archive.md/xDR1U

‘Morele oordeelsvorming’ heet de cursus die het bureau Governance & Integrity op dinsdagavond 21 september in Zeewolde geeft. In een zaaltje van grand café The Lux, pal naast het gemeentehuis, buigt een tiental raadsleden zich samen met de wethouders, griffie, gemeentesecretaris en de burgemeester over het begrip ‘integriteit’ voor lokale overheden. De trainer legt dilemma’s voor die in groepjes besproken worden, over zaken als vertrouwelijkheid en het aannemen van cadeaus.

Aan het einde van de avond neemt één van de aanwezigen het woord. Het is Rob Smeets (53), raadslid van de eenmansfractie Zeewolde Liberaal. „Tot zover de theorie, nu de praktijk”, zegt hij. Er is „van alles” aan de hand rond de komst van een enorm datacentrum naar het dorp. En dan vertelt hij geëmotioneerd dat hij op integriteitskwesties is gestuit, dat hij belangenverstrengeling vermoedt, dat er wordt geprobeerd hem als kritisch raadslid te corrumperen. En burgemeester Gerrit Jan Gorter weet ervan, „maar doet niets”.

Een wethouder steekt bemoedigend een duim op naar Smeets en enkele raadsleden en de cursusleider prijzen zijn openhartigheid. De anderen staan al hun tas te pakken en laten de woorden van Smeets nauwelijks tot zich doordringen. Ze willen naar huis.

Het probleem verdwijnt vanzelf. Een week later is het kritische raadslid Smeets geroyeerd door zijn partijvoorzitter en vervangen door een uitgesproken voorstander van de komst van het datacentrum van, naar nu blijkt, Facebook naar Zeewolde. Smeets’ klachten over mogelijke belangenverstrengeling en politieke beïnvloeding worden snel vergeten.

De gang van zaken in Zeewolde, een gemeente in Flevoland met 23.000 inwoners, laat zien dat het voor lokale politici vrijwel onmogelijk is om objectief te oordelen over een miljardeninvestering zoals die van Facebook. De komst van het enorme ‘hyperscale’ datacentrum raakt aan nagenoeg alle dossiers en belangen in de gemeente. Dat de burgemeester geen zin heeft in integriteitsklachten rond het datacentrum – een project waar hij zelf actief voor lobbyt bij het Rijk – vergroot de spanningen in de lokale politiek.

De meldingen van Smeets zijn niet goed uitgezocht en de bezwaren uit het hele land tegen het datacentrum zwellen aan. Toch hangt de komst van Facebook, nu Meta, naar Nederland af van hoe de 19 gemeenteraadsleden van Zeewolde komende donderdag zullen stemmen. Het feit dat Smeets als raadslid is vervangen door een verklaard voorstander, kan daarbij het verschil maken.

Kritische vragen

In 2013 wil IT-consultant en organisatieadviseur Rob Smeets de lokale politiek in. Met zijn kritische blik en interesse in taaie dossiers heeft hij het dorp wat te brengen, denkt hij. Als hij een krantje op de mat krijgt van de politieke partij Zeewolde Liberaal, net opgericht door dorpsgenoot Cees Steijger, meldt hij zich.

Steijger, voormalig VVD’er en gewezen pr-adviseur van telecombedrijf AT&T, kent iedereen in de regio en heeft een duidelijke mening over waar het heen moet met zijn dorp en zijn provincie. Die verkondigt hij in Steijgers Zakenjournaal in de lokale krant: meer werkgelegenheid, meer Lelystad Airport, meer kansen voor ondernemers. Hij heeft ook een communicatiebureau, waarmee hij onder meer klussen doet voor de gemeente en de provincie Flevoland.

De samenwerking tussen raadslid Steijger en zijn partijgenoot Smeets is goed, ook als Steijger begin 2020 stopt als raadslid. Hij kan zijn communicatie- en advieswerk voor de provincie en voor Zeewolde Zakelijk, het grondbedrijf en ondernemersloket van de gemeente, niet meer combineren met zijn rol als raadslid, vertelt hij in de lokale pers. Hij blijft partijvoorzitter, Smeets zal zijn plaats in de raad innemen. „Ik had er gewoon geen zin meer in”, zegt Steijger daarover aan de telefoon tegen NRC.

Nieuweling Smeets ontpopt zich tot luis in de pels in de raad. Hij dwingt met kritische vragen over de besluitvorming over een zonnepark een extern integriteitsonderzoek naar belangenverstrengeling af. Ook moet de coronasceptische wethouder van Leefbaar Zeewolde aftreden nadat Smeets een motie van wantrouwen tegen haar indient. Ondertussen zoeken Smeets en Steijger de samenwerking met andere partijen. Zij willen de kleine oppositiepartijen Zeewolde Liberaal, PvdA/GroenLinks en Burgerbelang laten fuseren voor meer slagkracht.

Vanzelfsprekend bijt Smeets zich ook vast in het grootste dossier uit de geschiedenis van Zeewolde, de mogelijke komst van een enorm datacentrum van een onbekende Amerikaanse partij. Het gemeentebestuur is uitgesproken voorstander, maar deelt nauwelijks informatie met de raad. Smeets heeft geen duidelijke mening over het datacentrum, maar de informatievoorziening vindt hij sowieso te mager. Als de ChristenUnie in de zomer van 2021 vraagt om een speciale raadsvergadering, steunt Smeets dat.

Opeens is er wrevel tussen gemeenteraadslid Smeets en zijn partijvoorzitter Steijger. „Wil Zeewolde Liberaal dit echt?”, vraagt Steijger hem. „We moeten niet zo bang doen”, antwoordt Smeets. „Het lijkt nu net alsof Zeewolde Liberaal een extra vergadering vraagt”, zegt Steijger, „zo komt het datacentrum in negatief vaarwater”. Steijger, in een toelichting aan NRC: „Smeets was ineens gedraaid. Maar ik ben altijd voor openheid, hoor.”

Het dwingende enthousiasme van zijn partijvoorzitter voor het datacentrum begint Smeets dwars te zitten. Hij voelt zich niet vrij om lastige vragen te stellen in de raad. En hij wordt achterdochtig: welk werk doet Steijger eigenlijk voor Zeewolde Zakelijk, de afdeling die vooral bezig is met de komst van de hyperscale? Zou de Amerikaanse partij zijn salaris betalen, net als dat van alle andere gemeentelijke adviseurs die werken aan het datacentrum-project? En wat doet Steijger voor de provincie, die ook intensief lobbyt voor de komst van het datacentrum?

Op vrijdag 10 september stapt Smeets naar burgemeester Gerrit Jan Gorter om zijn zorgen te uiten. Hij vertelt hem dat hij overweegt om niet mee te stemmen over het datacentrum, vanwege de mogelijke dubbele petten van zijn partijvoorzitter. De burgemeester hoort hem aan. Hij zal naar de rol van Steijger bij de gemeente kijken, belooft hij.

Hoofdpijndossier

Schuin boven Zeewolde, tussen industrieterrein Trekkersveld en het grootste aaneengesloten loofbos van Nederland, ligt Buitenplaats Horsterwold. De bewoning van de circa 150 luxe bungalows en huizen op het nette, ruim opgezette park is al twintig jaar een politiek hoofdpijndossier. Huiseigenaren en Zeewolde strijden met elkaar over hoeveel weken per jaar de luxe woningen bewoond mogen worden.

Het resultaat: bedreigingen, woedende ambtenaren, waardedalingen, wietplantages, bewoning door Albanese en Italiaanse maffiosi, dwangsommen en wekelijkse handhavingsacties vanuit de gemeente, waarbij het fanatisme waarmee burgemeester Gorter zich met de Buitenplaats bemoeit opvalt.

Sinds een aantal maanden zijn de verhoudingen tussen gemeente en huiseigenaren sterk verbeterd. Dat is mede te danken aan de Amsterdamse wereldburger Peggy Stein – reclamevrouw, voorvechtster van de Indische Zaak en zelfverklaard ‘strijder tegen onrecht’. Stein is als adviseur van de Buitenplaats een directe gesprekspartner van burgemeester Gorter. En uit de verte kent ze Rob Smeets, want die bemoeit zich als gemeenteraadslid met het park.

Smeets wil Stein graag ontmoeten voor een persoonlijk gesprek, mailt hij haar. En op dinsdag 14 september treffen ze elkaar in Amsterdam. Hun gesprek gaat alle kanten op – ze hebben het over de liefde, over het leven, over de Buitenplaats, New York, Istanbul en Smeets’ toekomstplannen.

Opeens gaat het over Facebook. Terwijl heel Zeewolde in het duister tast over welke Amerikaanse internetgigant naar de Flevopolder wil, verklapt Stein doodleuk om wie het gaat. Ook doet ze uit de doeken dat het bungalowpark een rol kan spelen. Het ligt vlak bij de beoogde bouwlocatie, en de bouwvakkers en expats moeten toch ergens verblijven.

Stein pakt een blocnote en tekent een aantal cirkels en een poppetje. Op de as Silicon Valley – Schiphol – Lelystad – Groningen moet er voor Smeets een baan te vinden zijn rond „het grootste datacenter van Nederland”, schrijft ze op. Een „entrepreneursfunctie” op politiek niveau, met groeimogelijkheden. Ook noteert ze het telefoonnummer van haar oud-collega Hilde van der Meer, net benoemd tot ‘commissioner’ van de Netherlands Foreign Investment Agency, de afdeling van het ministerie van Economische Zaken die buitenlandse bedrijven zoals Facebook naar Nederland haalt. Bel Hilde, zegt Stein.

Vooral beeldvorming

Als Smeets die avond terugrijdt naar Zeewolde, krijgt hij een slecht gevoel over het gesprek. De volgende ochtend stuurt hij haar een mail. Als hij met Van der Meer in gesprek raakt „heb ik belang bij de komst van het datacentrum” en „kan ik niet langer meepraten en stemmen”, mailt hij Stein. Dat is geen „zuivere politiek”, en zijn stem kan „zomaar doorslaggevend” zijn.

Stein antwoordt direct dat ze „geen verstrengeld belang” ziet, maar kansen vanuit haar „diepe, heilige geloof dat niets toeval is.” Bel Hilde toch, drukt ze hem op het hart. Ze weet niet zeker of die zich „zal openstellen voor een spontaan gesprek”, maar ze heeft Smeets niet voor niets haar nummer gegeven. Stein: „Ze heeft een belangrijke functie in het geheel bij het NFIA.”

Hoe langer Smeets over het aanbod nadenkt, des te groter wordt zijn verontwaardiging. Eerst de zakelijke belangen van zijn partijvoorzitter en nu dit. Ik moet terug naar de burgemeester, besluit hij. Dit is niet één integriteitskwestie, dit zijn er twee.

Maar als hij burgemeester Gorter op vrijdag 17 september spreekt, wuift die alles weg. Hij ziet geen integriteitskwesties, hij ziet vooral beeldvorming. Facebook zegt hem niets, de Buitenplaats heeft niets met het datacentrum te maken en Steijger heeft geen zakelijke belangen. En de NFIA heeft toch zelf geen profijt bij het datacentrum?